Houwaert’s Hovawart

Degeneratieve myelopathie (DM) bij de Hovawart

Wat vertelt genetisch onderzoek ons werkelijk?

Een erfelijke aandoening, wetenschappelijke ontwikkelingen en het belang van verantwoord fokbeleid.

Wat is degeneratieve myelopathie?

Degeneratieve myelopathie, meestal afgekort als DM, is een ernstige, langzaam voortschrijdende aandoening van het ruggenmerg die bij verschillende hondenrassen voorkomt. Ook bij de Hovawart is deze ziekte wetenschappelijk vastgesteld.

De aandoening tast geleidelijk de zenuwbanen in het ruggenmerg aan. Hierdoor krijgen honden problemen met hun bewegingscoördinatie en spierkracht. De eerste verschijnselen ontstaan meestal op latere leeftijd en zijn vooral zichtbaar aan de achterhand.

Honden kunnen onzeker gaan lopen, met hun achterpoten slepen, struikelen of moeite krijgen met opstaan. Naarmate de ziekte zich verder ontwikkelt, kunnen ernstige bewegingsproblemen en uiteindelijk verlammingsverschijnselen ontstaan.

Er bestaat momenteel geen behandeling waarmee DM kan worden genezen. Ondersteunende zorg, aangepaste beweging en fysiotherapie kunnen wel bijdragen aan het behoud van de levenskwaliteit.

De erfelijke achtergrond van DM

Door wetenschappelijk onderzoek is ontdekt dat een verandering in het zogenaamde SOD1-gen een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van degeneratieve myelopathie.

Bij veel hondenrassen gaat het om een genetische variant in exon 2 van dit gen, aangeduid als SOD1:c.118G>A, ook wel SOD1A genoemd.

Met een relatief eenvoudig DNA-onderzoek, uitgevoerd op bloed of wangslijmvlies, kan worden vastgesteld of een hond deze genetische variant bezit.

Er zijn drie mogelijke uitslagen:

  • Vrij (N/N): de hond bezit geen kopieën van de onderzochte variant en kan deze niet aan zijn nakomelingen doorgeven.
  • Drager (N/DM): de hond bezit één kopie van de variant. Een drager ontwikkelt doorgaans geen DM als gevolg van deze aanleg, maar kan de variant wel doorgeven.
  • Homozygoot (DM/DM): de hond bezit twee kopieën van de variant en heeft een verhoogd risico om de ziekte te ontwikkelen.

Een belangrijke kanttekening is dat een hond met twee kopieën van de variant niet automatisch ziek wordt.

Dit verschijnsel wordt in de genetica onvolledige penetrantie genoemd.

Een DNA-uitslag is dus niet hetzelfde als een diagnose.

Bron: Awano e.a. (2009), OMIA en UC Davis Veterinary Genetics Laboratory.

Wat weten we specifiek over de Hovawart?

Lange tijd was er onduidelijkheid over de betekenis van de SOD1-variant voor verschillende hondenrassen. Het feit dat een bepaalde genetische variant bij een ras voorkomt, betekent immers niet automatisch dat deze variant bij dat ras ook daadwerkelijk tot ziekte leidt.

Voor de Hovawart is inmiddels belangrijk wetenschappelijk onderzoek beschikbaar.

In januari 2021 verscheen in het Journal of Comparative Pathology een onderzoek van Mandrioli en collega's naar degeneratieve myelopathie bij drie Hovawarts.

De onderzochte honden waren tussen de 9 en 12 jaar oud en vertoonden progressieve neurologische verschijnselen, waaronder coördinatieproblemen en toenemende spierzwakte aan de achterhand.

Bij alle drie de honden werd de ziekte bevestigd door onderzoek van het ruggenmerg. Daarbij werden beschadigingen van de zenuwbanen en ophopingen van afwijkend SOD1-eiwit aangetoond. Bovendien bleken alle drie de honden twee kopieën van de SOD1:c.118G>A-variant te bezitten.

Dit onderzoek bevestigt dat degeneratieve myelopathie daadwerkelijk bij de Hovawart voorkomt en dat de onderzochte SOD1-variant bij ons ras van betekenis is.

Het onderzoek omvatte echter slechts drie aangedane honden. Het geeft daarom geen antwoord op de vraag hoe vaak de ziekte binnen de totale Hovawartpopulatie voorkomt.

Bron: Mandrioli e.a. (2021), Journal of Comparative Pathology, 182, 37–42.

Een genetische aanleg betekent niet automatisch ziekte

Dit is een belangrijk gegeven dat binnen de fokkerij nog weleens verkeerd wordt begrepen. Een hond kan genetisch belast zijn zonder ooit verschijnselen van degeneratieve myelopathie te ontwikkelen.

Bij de SOD1-variant is sprake van een verhoogd risico wanneer een hond twee kopieën bezit. Hoe groot dat risico precies is, kan per ras verschillen en is voor de Hovawart niet nauwkeurig vastgesteld.

Onderzoekers vermoeden dat ook andere erfelijke factoren invloed hebben op het ontstaan en het verloop van de ziekte. Zo is onder andere onderzoek gedaan naar het SP110-gen als mogelijke beïnvloedende factor.

Bij de drie onderzochte Hovawarts uit het onderzoek van 2021 werd de betreffende SP110-risicohaplotypen niet aangetroffen. Dit laat zien dat de genetische achtergrond van DM complexer is dan uitsluitend de aanwezigheid van één variant.

Een genetische risicofactor is geen garantie dat een hond ziek wordt. Maar het ontbreken van ziekteverschijnselen bij een genetisch belaste hond betekent evenmin dat de variant onschuldig is.

Hoe betrouwbaar zijn de DNA-testen?

Een bijzonder interessante ontdekking werd gedaan door onderzoekers die in 2016 een wetenschappelijk artikel publiceerden over problemen met bepaalde DNA-testmethoden bij Hovawarts.

Aanleiding waren tegenstrijdige uitslagen tussen ouderdieren en hun nakomelingen, die door verschillende laboratoria waren onderzocht.

Bij nader onderzoek van twee Hovawarts bleek dat een extra stukje DNA in het SOD1-gen bepaalde testmethoden kon verstoren. Hierdoor werd één van de twee aanwezige genkopieën soms niet herkend.

Het gevolg was dat honden die in werkelijkheid drager waren, ten onrechte als homozygoot voor de risicovariant konden worden aangemerkt. Dit verschijnsel wordt allelic drop-out genoemd.

Het onderzoek betekent niet dat alle DM-testen onbetrouwbaar zijn. Het toont juist aan hoe belangrijk het is dat laboratoria hun testmethoden zorgvuldig ontwikkelen en controleren.

Niet alleen het laten uitvoeren van een genetisch onderzoek is belangrijk, maar ook de betrouwbaarheid van de gebruikte onderzoeksmethode.

Bron: Turba e.a. (2017), Animal Genetics, 48(3), 365–368. Online gepubliceerd in december 2016.

Hoe vaak komt DM bij de Hovawart voor?

Hoewel wetenschappelijk is aangetoond dat DM bij de Hovawart voorkomt, is de werkelijke frequentie van de ziekte nog onvoldoende bekend. Daarbij moeten we onderscheid maken tussen het voorkomen van de genetische variant en het daadwerkelijk optreden van de ziekte.

Niet iedere hond met problemen aan de achterhand heeft degeneratieve myelopathie. Ook andere aandoeningen, zoals tussenwervelschijfproblemen, lumbosacrale stenose, gewrichtsaandoeningen en andere neurologische afwijkingen, kunnen vergelijkbare verschijnselen veroorzaken.

Een dierenarts kan op basis van neurologisch onderzoek en het uitsluiten van andere aandoeningen een sterke verdenking van DM vaststellen. Voor een definitieve bevestiging is doorgaans onderzoek van het ruggenmerg na overlijden noodzakelijk.

Het is daarom belangrijk om voorzichtig te zijn met het publiceren van aantallen honden die DM zouden hebben wanneer de diagnose niet daadwerkelijk is bevestigd.

Wat betekent DM-onderzoek voor de fokkerij?

Binnen een verantwoord fokbeleid willen we ernstige erfelijke aandoeningen zoveel mogelijk voorkomen. DNA-onderzoek kan daarbij een waardevol hulpmiddel zijn.

Wanneer de genetische eigenschappen van beide ouderdieren bekend zijn, kunnen fokkers bewust kiezen voor combinaties waarbij geen nakomelingen met twee kopieën van de onderzochte SOD1A-variant worden geboren.

  • Een combinatie van twee genetisch vrije honden geeft uitsluitend vrije nakomelingen.
  • Bij een combinatie van een vrije hond met een drager kunnen zowel vrije honden als dragers geboren worden, maar geen nakomelingen met twee kopieën van deze variant.
  • Een combinatie van twee dragers geeft bij iedere pup gemiddeld een kans van 25% op twee kopieën van de variant.

Moeten dragers worden uitgesloten?

Wij vinden dat hiermee bijzonder zorgvuldig moet worden omgegaan. Het automatisch uitsluiten van iedere gezonde drager uit de fokkerij kan namelijk grote gevolgen hebben voor de genetische diversiteit binnen een ras.

Een hond bestaat uit veel meer dan één genetische eigenschap. Gezondheid, gedrag, karakter, bouw, vitaliteit, afstamming en de genetische bijdrage aan de totale populatie moeten gezamenlijk worden beoordeeld.

Een gezonde drager kan onder bepaalde voorwaarden nog steeds een waardevolle bijdrage leveren aan de fokkerij, mits deze wordt gecombineerd met een genetisch vrije partner. Op deze manier kan het ontstaan van nakomelingen met twee kopieën van de onderzochte variant worden voorkomen, zonder onnodig genetisch materiaal voor het ras verloren te laten gaan.

Dit betekent overigens niet dat iedere drager automatisch geschikt is voor de fokkerij. De totale kwaliteit van het fokdier en de geldende fokregels blijven bepalend.

Verantwoord fokken vraagt om meer dan DNA-onderzoek

In de moderne hondenfokkerij beschikken we over steeds meer mogelijkheden om erfelijke eigenschappen te onderzoeken. Dat is een ontwikkeling die wij van harte toejuichen.

Toch moeten we ervoor waken dat genetische onderzoeken uitsluitend worden gebruikt om honden in te delen in goed of fout. Een DNA-test vertelt iets over een specifieke genetische eigenschap. Het is geen volledig gezondheidscertificaat.

Een hond die vrij is van een bepaalde erfelijke variant, kan immers nog altijd andere gezondheidsproblemen ontwikkelen.

Daarom blijft het noodzakelijk om onderzoeksresultaten te combineren met praktijkervaring, kennis van bloedlijnen, gezondheidsgegevens van familieleden en de eigenschappen van het individuele fokdier.

Het verzamelen en zorgvuldig interpreteren van betrouwbare gegevens is daarbij van groot belang.

Onze visie bij Houwaert's Hovawart

In de ongeveer veertig jaar dat wij actief zijn binnen de Hovawartfokkerij, hebben wij enorme ontwikkelingen meegemaakt. Waar wij vroeger vooral afhankelijk waren van afstammingsgegevens, ervaringen van fokkers en zichtbare eigenschappen van honden, beschikken we tegenwoordig over uitgebreide mogelijkheden voor genetisch onderzoek.

Wij zien deze ontwikkelingen als een belangrijke vooruitgang.

Tegelijkertijd hebben wij in al die jaren geleerd dat verantwoord fokken niet uitsluitend bestaat uit het verzamelen van gunstige onderzoeksuitslagen. Het gaat om het begrijpen van de betekenis van die resultaten en het maken van verstandige keuzes voor de toekomst.

Wij zijn daarom voorstander van genetisch onderzoek dat wetenschappelijk onderbouwd is en daadwerkelijk een bijdrage kan leveren aan het welzijn en de gezondheid van onze honden.

Daarbij willen wij voorkomen dat ernstige erfelijke aandoeningen worden verspreid, maar ook dat waardevolle fokdieren zonder voldoende onderbouwing verloren gaan voor de fokkerij.

Ons uitgangspunt blijft dat een goed fokbeleid niet gericht moet zijn op het verkrijgen van zoveel mogelijk perfecte testuitslagen, maar op het behouden en verbeteren van een gezond, sociaal, vitaal en genetisch veelzijdig ras.

Tot slot

Degeneratieve myelopathie is een ernstige aandoening die ook bij de Hovawart kan voorkomen. Wetenschappelijk onderzoek heeft inmiddels aangetoond dat de SOD1A-variant bij ons ras van betekenis is.

Daarmee beschikt de fokkerij over een belangrijk hulpmiddel om het risico op deze ziekte bij toekomstige generaties te beperken. Maar ook hier geldt dat kennis, ervaring en een zorgvuldige interpretatie van onderzoeksresultaten noodzakelijk blijven.

Wij blijven de wetenschappelijke ontwikkelingen volgen en vinden het belangrijk om betrouwbare informatie met andere Hovawartliefhebbers, fokkers en dekreu-eigenaren te delen.

Want uiteindelijk hebben wij allemaal hetzelfde doel:

Het behouden van een gezonde, sociale en veelzijdige Hovawart, niet alleen voor vandaag, maar vooral ook voor de generaties die nog komen.

Houwaert's Hovawart – Kennis, ervaring en verantwoord fokken.

Wetenschappelijke bronnen en aanvullende informatie

1. Mandrioli, L. e.a. (2021)
Degenerative Myelopathy in Hovawart Dogs: Molecular Characterization, Pathological Features and Accumulation of Mutant Superoxide Dismutase 1 Protein.
Journal of Comparative Pathology, volume 182, pagina 37–42.
DOI: 10.1016/j.jcpa.2020.11.006
Dit onderzoek bevestigt degeneratieve myelopathie bij drie Hovawarts door middel van genetisch en pathologisch onderzoek.

2. Turba, M.E. e.a. (2017)
Evidence of a genomic insertion in intron 2 of SOD1 causing allelic drop-out during routine diagnostic testing for canine degenerative myelopathy.
Animal Genetics, volume 48, nummer 3, pagina 365–368.
DOI: 10.1111/age.12525
Dit onderzoek beschrijft waarom bepaalde DNA-testmethoden bij Hovawarts foutieve DM-uitslagen konden veroorzaken.

3. Awano, T. e.a. (2009)
Genome-wide association analysis reveals a SOD1 mutation in canine degenerative myelopathy that resembles amyotrophic lateral sclerosis.
Proceedings of the National Academy of Sciences, volume 106, nummer 8, pagina 2794–2799.
DOI: 10.1073/pnas.0812297106
Een belangrijk basisonderzoek naar de relatie tussen de SOD1-variant en degeneratieve myelopathie bij honden.

4. University of California, Davis – Veterinary Genetics Laboratory
Degenerative Myelopathy (DM).
Bekijk de informatie over DM
Informatie over DNA-onderzoek, erfelijkheid, de betekenis van testuitslagen en de hondenrassen waarbij DM klinisch is vastgesteld.

5. Online Mendelian Inheritance in Animals (OMIA)
Degenerative myelopathy in Canis lupus familiaris.
Bekijk de OMIA-databank
Wetenschappelijke databank over erfelijke aandoeningen bij dieren, waaronder de genetische achtergrond van degeneratieve myelopathie.

6. Onderzoek naar verantwoord genetisch selectiebeleid (2023)
Negative Selection on a SOD1 Mutation Limits Canine Degenerative Myelopathy While Avoiding Inbreeding.
Bekijk het onderzoek op PubMed
Onderzoek bij Pembroke Welsh Corgi's dat laat zien hoe genetische selectie de frequentie van een DM-risicovariant kan verminderen zonder noodzakelijkerwijs de genetische diversiteit te verkleinen. De resultaten zijn niet rechtstreeks gelijk te stellen aan die bij de Hovawart.